De geschiedenis van koffie: van Afrika naar de rest van de wereld
Je kent onze koffiereis rond de wereld al. In verschillende posts op onze social media of in blogartikelen kom je meer te weten over de koffiecultuur in verschillende landen. Maar koffiecultuur is niet alleen iets van nu. Het bestaat al eeuwenlang.
Nu vraag je je af waar het genieten van koffie eigenlijk is begonnen en hoe het uiteindelijk de hele wereld heeft veroverd.
De oorsprong van de koffiebessen
Voordat je je eerste kopje koffie kunt drinken, moet je natuurlijk eerst de koffieplant ontdekken. Heb je ooit een echte koffieplant gezien?
Botanische basisinfo over de koffieplant
De koffieplant, Latijn: Coffea, is een rubiaceae-plant met de bijzondere eigenschap dat hij cafeïne opslaat in de zaden van de vrucht. Er zijn ongeveer 124 verschillende soorten Coffea. Twee daarvan ken je waarschijnlijk wel: Coffea Arabica en Coffea Canephora (gebruikt voor de robusta-koffie gebruikt).
De bladeren van de planten groeien in paren en voelen een beetje wasachtig aan. Ze hebben het hoogste cafeïnegehalte – hoger dan de koffiebessen zelf.
Voordat de koffiebessen groeien, verandert de koffieboom in een witte bloemenpracht die ruikt naar jasmijn. De witte bloemen kun je gebruiken om koffiethee te maken.
Als de bloemen bestoven worden, kunnen er koffiebessen uit groeien. Meestal zitten er in elke koffiebessen twee koffiebonen (zaden) die naar elkaar toe groeien.
Per struik kun je rekenen op een half kilo tot een kilo koffiebonen per jaar.
En waar komt de koffieplant eigenlijk vandaan?
Volgens wat we nu weten, kun je de oorsprong van de koffieplant terugvinden in Ethiopië, Kenia, Oeganda en Soedan. De koffieplant komt dus uit de tropische gebieden van Afrika en de Afrikaanse oostkust. Er is alleen geen officiële historische info over waar de koffieplant precies vandaan komt.
Dat betekent dat er van nature een paar wilde koffieplanten in die gebieden groeiden. Maar iemand moet ze ontdekt en geproefd hebben voordat het verhaal van koffie verder gaat.
De ontdekking en het gebruik van de koffieplant
Er zijn verschillende verhalen over hoe de koffieplant is ontdekt. De bekendste legende vertelt over een hyperactieve kudde geiten in het koninkrijk Ethiopië. De herder Kaldi zag dat de geiten van een struik met rode bessen aten. Hij dacht dat die bessen de reden waren waarom de geiten zo actief waren. Na een gesprek met de monniken over deze ontdekking, besloten ze het zelf te proberen en al snel waren ze verrast door het stimulerende en euforische effect van de koffiebessen.
En hiermee dopen we de bes met de naam: koffie
Net als bij het verhaal over de ontdekking zijn de meningen hierover verdeeld. Maar er zijn twee theorieën die vooral in de discussie zijn als poging om de naamgeving te verklaren.
Theorie 1:
De regio in Ethiopië waar volgens de legende de koffie werd ontdekt, heette Kaffa – en zo werd de plant vernoemd naar de plek waar hij werd gevonden.
Theorie 2:
In het Arabisch betekent Kahwe of Quahwa 'levenskracht' – de koffieplant is dus vernoemd naar zijn werking.
Wat denken jullie? Welke van deze theorieën zou kunnen kloppen?
De eerste manieren om koffie te maken
De eerste historische documentatie over het zetten van koffie is te vinden in de eerder genoemde regio Kaffa in het jaar 900 na Christus. Hoe ze toen koffie maakten, lijkt veel op thee zetten. De koffiebessen werden gedroogd en zowel de bladeren als de vruchten werden in heet water gezet.
Door het Ottomaanse Rijk naar Istanbul
De wereldwijde verspreiding van de wonderboon hoort ook bij de koffiereis door de tijd. Vanuit Afrika verspreidde koffie zich door de Arabische wereld. Via het Ottomaanse Rijk kwam het naar Istanbul, waar de bereiding van de rauwe, droge koffiebonen al leek op de koffie zoals we die nu drinken. Voordat ze werden gebruikt, werden de zaden, die we bonen noemen, geroosterd, gemalen en in heet water gezet. Deze drank, mokka genaamd, was super populair, waardoor al in 1555 de eerste koffiehuizen in Istanbul werden geopend.
Maar als je denkt dat er in Istanbul een grote koffiehype is, heb je het mis. De koffiedrinkers en koffiehuiseigenaren van toen waren namelijk dappere rebellen. De heerser van die tijd, sultan Murad IV, verbood koffie in de 16e eeuw, sloeg hele koffiehuizen kort en ging achter rebelse consumenten aan.
Sultan Murad IV was bang dat koffie brandgevaarlijk was, waarbij 'brand' eigenlijk een metafoor was voor een politieke opstand. Koffie vormde namelijk geen echt brandgevaar. De sultan zag dat koffiehuizen werden gebruikt als ontmoetingsplaats om opstanden te plannen, en dat vond hij natuurlijk niet leuk. Zijn beperkingen waren zo streng dat je zelfs de doodstraf kon krijgen als je koffie had.
Tot in de 19e eeuw waren er steeds weer heersers aan de macht die de koffiecultuur in Istanbul niet echt tot bloei lieten komen. Tegenwoordig is de cafeïnerijke warme drank niet meer weg te denken uit de Turkse traditie. Zo serveert de bruid bij een traditionele bruiloft de bruidegom bijvoorbeeld een kopje koffie met zout in plaats van suiker en test ze daarmee zijn karakter aan de hand van zijn reactie. Turkse mokka wordt nog steeds door UNESCO erkend als immaterieel cultureel erfgoed.
Maar hoe ging het verder vanuit Istanbul? Hoe kwam de koffie in de grote wijde wereld terecht?
Het Ottomaanse Rijk als eerste wereldwijde handelsknooppunt voor koffie
Het Ottomaanse Rijk was in de 17e eeuw een van de belangrijkste handelsgebieden voor Europa. In die tijd werd ook voor het eerst koffie naar Venetië gebracht. Daarna volgde een snelle kettingreactie.
Na Constantinopel, het huidige Istanbul, in de 16e eeuw, kwamen er ongeveer honderd jaar later ook de eerste koffiehuizen in Italië, Engeland, Frankrijk en Oostenrijk.
De koloniale tijd als belangrijke gebeurtenis in de wereldwijde koffie-industrie
De vraag naar koffie steeg niet alleen in het Ottomaanse Rijk, maar vanaf de 17e eeuw ook in heel Europa. Koloniale machten maakten gebruik van de klimatologische omstandigheden in Brazilië, het Caribisch gebied en Indonesië om daar op grote schaal koffie te verbouwen en aan de vraag in Europa te voldoen. Door deze geschiedenis is Brazilië vandaag de dag 's werelds grootste koffieproducent.
Maar hoe is de espresso uiteindelijk ontstaan – de kroon op het genieten van koffie?
Espresso
Een happy end sinds 1880
In het midden/eind van de 19e eeuw was er in Milaan al een koffiedrank die je alleen in speciale bars kon drinken. Toen was het niet bedoeld als oppepper, maar om lekker te relaxen en te genieten.
Espresso wordt vaak geassocieerd met het woord 'express', maar eigenlijk komt het van 'esprimere', wat 'uitdrukken' betekent. Het gaat dus niet om snel drinken, maar om hoe het wordt gemaakt, met superhoge waterdruk, waardoor het een geweldig smaakprofiel krijgt.
Al in 1851 werd dankzij de Milanese ingenieur Luigi Bezzera en een handelaar uit Napels de eerste prototypische filterhoudermachine gepresenteerd. Het duurde nog 50 jaar voordat deze in serie op de markt kwam.
Zo markeerde de espresso uiteindelijk de eeuwwisseling en veroverde hij in een mum van tijd de harten van koffieliefhebbers over de hele wereld – een ongekende trend die tot op de dag van vandaag voortduurt.
Einde van het koffieverhaal en een begin vol inspiratie
Als je de bekendste koffie-legende mag geloven, hebben we de ontdekking van koffie te danken aan de Ethiopische herder Kaldi. Dankzij zijn oplettende observatie profiteerde al snel de hele wereld van het stimulerende effect van de zaden in de rode koffiebessen.
Inmiddels laten we ons elke dag inspireren door de opwekkende kracht van koffie. Wie weet welke baanbrekende ideeën we nog meer krijgen dankzij een lekker kopje koffie?
Dus: kijk goed om je heen – de natuur zit vol verrassingen.
